Το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα αποχαιρετά με βαθιά συγκίνηση την Κλεονίκη — Νίκη — Καράγιωργα, η οποία έφυγε από τη ζωή την 1η Οκτωβρίου 2024. Η απώλειά της δεν αφορά μόνο την οικογένεια και τους οικείους της· αγγίζει και την ιστορική μνήμη του Ιδρύματος, διότι η Νίκη Καράγιωργα υπήρξε για πολλά χρόνια Γενική Γραμματέας του, σταθερή συνοδοιπόρος στην προσπάθεια να παραμείνει ζωντανή η επιστημονική, δημοκρατική και κοινωνική παρακαταθήκη του Σάκη Καράγιωργα.
Γεννήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 1933 στον Πύργο Ηλείας. Τα παιδικά της χρόνια συνδέθηκαν με τον Πύργο, την Πάτρα και την Κύμη, ακολουθώντας τις μεταθέσεις του πατέρα της, Λεωνίδα Ιατρού, τραπεζικού υπαλλήλου. Σε ηλικία μόλις επτά ετών ήρθε αντιμέτωπη με την απώλεια, όταν ο πατέρας της σκοτώθηκε στο μέτωπο της Αλβανίας. Η εμπειρία αυτή, μέσα στη σκληρή ιστορική πραγματικότητα της εποχής, σημάδεψε μια γενιά ανθρώπων που μεγάλωσαν ανάμεσα στον πόλεμο, την Κατοχή και τις δύσκολες μεταπολεμικές ανασυγκροτήσεις της ελληνικής κοινωνίας.
Τη δεκαετία του 1950 η οικογένειά της εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Το 1952 η Νίκη Καράγιωργα διορίστηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος, όπου υπηρέτησε με συνέπεια και επαγγελματισμό. Εκεί διετέλεσε ιδιαιτέρα γραμματέας του Ξενοφώντα Ζολώτα και αργότερα του Ανδρέα Παπανδρέου — γεγονός που αντικατοπτρίζει την εμπιστοσύνη που ενέπνεε με την εργατικότητα, την ακρίβεια και τη διακριτικότητά της.
Στην Τράπεζα της Ελλάδος γνώρισε τον συμπατριώτη της Σάκη Καράγιωργα. Παντρεύτηκαν το 1963 και απέκτησαν δύο παιδιά. Ο κοινός τους βίος υπήρξε σύντομος σε διάρκεια, αλλά βαθύς σε εμπειρίες, δοκιμασίες και ιστορική ένταση· διήρκεσε είκοσι τρία χρόνια, έως τον πρόωρο θάνατο του Σάκη Καράγιωργα τον Αύγουστο του 1985.
Η μορφή της Νίκης Καράγιωργα δεν μπορεί να ιδωθεί μόνο μέσα από τον οικογενειακό δεσμό της με τον Σάκη Καράγιωργα. Υπήρξε η γυναίκα που στάθηκε στο πλευρό του σε μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, όταν ο Σάκης Καράγιωργας ανέλαβε ενεργό αντιστασιακή δράση μέσα από τη Δημοκρατική Άμυνα, η Νίκη βρέθηκε αντιμέτωπη με την αγωνία, την παρακολούθηση, τις διώξεις και το βάρος της καθημερινής επιβίωσης μιας οικογένειας που δοκιμαζόταν από τη βία του καθεστώτος.
Στο βιογραφικό σημείωμα του Σάκη Καράγιωργα, που δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος, αναφέρεται ότι μετά τον βαρύ τραυματισμό του από πρόωρη έκρηξη αυτοσχέδιου εκρηκτικού μηχανισμού τον Ιούλιο του 1969, η Νίκη τον μετέφερε αιμόφυρτο στο νοσοκομείο, όπου στη συνέχεια συνελήφθη από πράκτορες της χουντικής ασφάλειας. Η σύντομη αυτή αναφορά συμπυκνώνει μια ολόκληρη στάση ζωής: ψυχραιμία την ώρα του κινδύνου, αφοσίωση την ώρα της δοκιμασίας και θάρρος μπροστά στην κρατική βία.
Η μαρτυρία της ίδιας, όπως έχει διασωθεί σε δημοσίευμα της Νίκης Καλτσόγια, φωτίζει ακόμη πιο έντονα αυτή την πλευρά. Περιγράφοντας εκείνες τις στιγμές, θυμόταν ότι πρόλαβε να τυλίξει το τραυματισμένο χέρι του Σάκη με πάνες του παιδιού τους, πριν εκείνος μεταφερθεί στο νοσοκομείο· και ότι, υπό την παρακολούθηση της Ασφάλειας, τηλεφώνησε συνθηματικά για να ειδοποιήσει τους συναγωνιστές του.
«Στεναχωριόμουν, αλλά και τώρα θα έκανα πάλι τα ίδια, αν χρειαζόταν.» — Νίκη Καράγιωργα, όπως παρατίθεται στο άρθρο της Νίκης Καλτσόγια.
Η φράση αυτή αποδίδει με απλότητα το ηθικό της μέτρο. Η Νίκη Καράγιωργα δεν διεκδίκησε δημόσια ρόλο ηρωίδας· δεν πρόβαλε τον εαυτό της· παρέμεινε διακριτική, λιγομίλητη, σεμνή. Και όμως, αυτή ακριβώς η διακριτικότητα δεν μειώνει τη σημασία της παρουσίας της — αντίθετα, την καθιστά ακόμη πιο ουσιαστική. Στη σιωπηλή αντοχή της αναγνωρίζεται η δύναμη των ανθρώπων που σήκωσαν το βάρος της Ιστορίας χωρίς να ζητήσουν ανταμοιβή, τιμή ή προβολή.
Η συμβολή της Νίκης Καράγιωργα συνεχίστηκε και μετά τη Μεταπολίτευση. Υπήρξε μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας, σε ένα πεδίο δράσης βαθιά συνδεδεμένο με τους αγώνες για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ελλάδα. Το Ελληνικό Τμήμα της Διεθνούς Αμνηστίας συνδέθηκε ιστορικά με ανθρώπους που φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν ή βασανίστηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ενώ η ίδια η οργάνωση είχε κινητοποιηθεί διεθνώς ήδη από το 1967 για τους πολιτικούς κρατούμενους στην Ελλάδα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συμμετοχή της Νίκης Καράγιωργα αποκτά ιδιαίτερη συμβολική και ηθική βαρύτητα.
Ιδιαίτερη υπήρξε και η σχέση της με το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα. Το Ίδρυμα ιδρύθηκε το 1989 ως κοινωφελές ίδρυμα προς τιμήν του Σάκη Καράγιωργα, με σκοπό τη διεπιστημονική έρευνα θεμάτων που αφορούν την οικονομική, πολιτική και κοινωνική διάσταση του κράτους στους σύγχρονους κοινωνικούς σχηματισμούς. Η Νίκη Καράγιωργα, ως Γενική Γραμματέας του, υπηρέτησε αυτή την αποστολή όχι ως τυπική θεσμική υποχρέωση, αλλά ως συνέχεια μιας προσωπικής, ιστορικής και αξιακής σχέσης με το έργο και την παρακαταθήκη του Σάκη Καράγιωργα.
Το Ίδρυμα την τιμά σήμερα ως αναπόσπαστο μέρος της μνήμης του. Την τιμά ως άνθρωπο που έζησε χωρίς θόρυβο, αλλά με αξιοπρέπεια· ως γυναίκα που στάθηκε όρθια μέσα σε ιστορικές θύελλες· ως μητέρα που μεγάλωσε τα παιδιά της σε συνθήκες αγωνίας και αβεβαιότητας· ως σύντροφο ζωής που δεν εγκατέλειψε· ως μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας που συνδέθηκε με την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων· ως Γενική Γραμματέας που συνέβαλε στη διατήρηση και διάδοση της επιστημονικής και δημοκρατικής κληρονομιάς του Σάκη Καράγιωργα.
Η μνήμη της Κλεονίκης — Νίκης — Καράγιωργα μάς καλεί να αναγνωρίσουμε ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τα πρόσωπα που βρίσκονται στο προσκήνιο. Γράφεται και από εκείνους που στηρίζουν, επιμένουν, υπομένουν και κρατούν ζωντανή τη συνέχεια των αξιών. Για το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, η Νίκη Καράγιωργα παραμένει μια τέτοια μορφή: ήρεμη, σταθερή, γενναία και βαθιά ανθρώπινη.
Ας είναι η μνήμη της ζωντανή.